Πανδημία, lockdown, ρατσισμός, διακρίσεις περιορισμοί και ψυχική επιβάρυνση…

Άνδρας-Γυναίκα Κοινωνία

Τα ψυχικά τραύματα που θα μας αφήσει ο Covid-19

Οι επιπτώσεις της πανδημίας δεν είναι μόνο οικονομικές και κοινωνικές. Ο φονικός ιός ευθέως και εμμέσως λόγω του lockdown, πλήττει καίρια και την ψυχολογία των πολιτών. Προκαλεί ένα συλλογικό τραύμα και διαμορφώνει ένα είδος νέου “πολεμικού” τοπίου. Όπως έχει επιβεβαιωθεί από τη ζωή, μετά από πολέμους και καταστροφές, η ψυχική υγεία είναι το τελευταίο που αποκαθίσταται.

της Νεφέλης Λυγερού

Τα κτίρια ανοικοδομούνται, η οικονομία αναπτύσσεται, οι σωματικές πληγές επουλώνονται. Τί γίνεται, όμως, με τις ψυχικές; Οι άνθρωποι αναπτύσσουν ψυχολογικές διαταραχές κατά τη διάρκεια στρεσογόνων καταστάσεων, όπως είναι η τρέχουσα φονική πανδημία. Για κάθε  άτομο που αναπτύσσει ψυχολογική διαταραχή κατά τη διάρκεια αυτής της πανδημίας, αυξάνεται η πιθανότητα ανάπτυξης μελλοντικής ψυχικής διαταραχής.

Έτσι, αν το 2% του πληθυσμού εμφανίσει συμπτώματα κατάθλιψης την περίοδο αυτή, ένα ακόμα 2% του πληθυσμού είναι πιθανό να υποτροπιάσει τα επόμενα χρόνια. Δημιουργείται δηλαδή κάτι σαν ομάδα υψηλού κινδύνου. Ήδη, παγκόσμιες έρευνες κάνουν λόγο για κλιμάκωση των διαταραχών ύπνου, του επιπέδου στρες και κατάθλιψης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει αναφέρει ότι το μέγεθος των ψυχικών επιπτώσεων που θα αφήσει η πανδημία θα είναι ακόμη μεγαλύτερο και από εκείνο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ η επίδρασή τους θα είναι αισθητή για χρόνια. Η λήξη, δηλαδή, της υγειονομικής κρίσης θα αφήσει ένα βαθύ ψυχολογικό αποτύπωμα στην ανθρωπότητα.

Η μεγάλη πλειονότητα θα επιστρέψει στην πρότερη ψυχική της κατάσταση, καθώς θα υποχωρήσει ο φόβος για την ασθένεια, η ανασφάλεια για το μέλλον, το αίσθημα απώλειας και η διατάραξη της καθημερινότητας. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει μία μειονότητα που θα βρεθεί αντιμέτωπη με τις ψυχολογικές παρενέργειες της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης.

Κατάθλιψη και μετατραυματικό στρες

Αυτές ενδέχεται να διαρκέσουν για παραπάνω από μία δεκαετία. Πολλοί θα είναι εκείνοι που θα πορευτούν εν αγνοία των “πληγών” που κουβαλάνε. Οι ψυχίατροι κάνουν λόγο για ένα τσουνάμι μετατραυματικού στρες, το οποίο θα εμφανιστεί με διάφορες μορφές. Μία ειδική ομάδα που θα το βιώσει έντονα και παρατεταμένα είναι οι υγειονομικοί. Η συνεχής πίεση υπερβαίνει τα όρια αντοχής, όχι μόνο σωματικά αλλά και ψυχικά.

Οι διαταραχές στη διατροφή προβλέπεται ότι δυστυχώς θα είναι ένα ακόμα πεδίο προβλημάτων. Έρευνες στη Βρετανία κατέδειξαν αύξηση του αριθμού των ατόμων που πάσχουν ή από ανορεξία, ή από βουλιμία κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Ο πρόεδρος της Σχολής Διατροφικών Διαταραχών στο Royal College of Psychiatrists Άγκνες Άϊτον Agnes Ayton δήλωσε ότι ο αριθμός των ατόμων που αντιμετωπίζουν τέτοιου είδους προβλήματα είχε αυξηθεί κατακόρυφα. Για πολλά άτομα αυτό σημαίνει ότι και μετά τη λήξη του συναγερμού θα έχουν να παλέψουν με χρόνιες διατροφικές διαταραχές. Αυξήθηκε αισθητά και ο αριθμός νέων που αναζήτησαν βοήθεια για διατροφικές διαταραχές την περίοδο αυτή.

Η γνωστή ψυχολόγος και συγγραφέας Τζούλι υποστηρίζει ότι η πανδημία θα αλλάξει τις απαιτήσεις των μελλοντικών εργαζόμενων. «Σε πέντε έως δέκα χρόνια νομίζω ότι κάθε εργοδότης θα έχει αναγκαστεί να καλύπτει το κόστος της ψυχικής υγείας των υπαλλήλων του. Οι Millennials και οι Gen Z πρόκειται να το απαιτήσουν. Πριν από την πανδημία ένας στους δύο 18χρονους είχε διαγνωστεί με κάτι που σχετιζόταν με την ψυχική υγεία του.

Μετά την πανδημία το ποσοστό αυτό θα έχει αυξηθεί, ενώ οι σημερινοί νέοι θα εισέλθουν σταδιακά στην αγορά εργασίας, με τα όποια προβλήματα και τραύματα έχουν μεταφερθεί στην ενήλική ζωή τους». Προβλέπει, μάλιστα, ότι οι 40 ώρες εργασίας την εβδομάδα και οι 50 εβδομάδες του χρόνου δεν θα παραμείνουν ως έχουν. Το εργασιακό περιβάλλον και πρόγραμμα θα αναγκαστεί να προσαρμοστεί σ΄ έναν πληθυσμό που θα ταλανίζεται περισσότερο από όσο πριν από κατάθλιψη και εξουθενωτικό άγχος.

Επώδυνος ο αντίκτυπος στους νέους

Σύμφωνα με μελέτες, η πανδημία έχει επιβαρύνει περισσότερο ψυχολογικά τους νέους ηλικίας 18-24 ετών. Σε πρόσφατη έρευνα που διενήργησαν τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, το 63% των ηλικίας 18-24 ετών ανέφεραν συμπτώματα άγχους ή κατάθλιψης, με το 25% να αναφέρει αυξημένη χρήση ουσιών για να αντιμετωπίσει αυτό το άγχος και σε 25% να παραδέχονται ότι διακατέχονται από σοβαρές αυτοκτονικές τάσεις.

«Ο αντίκτυπος της πανδημίας στην ψυχική υγεία είναι πολύ μεγαλύτερος για τους νεότερους ενήλικες», δήλωσε ο καθηγητής Δημόσιας Υγείας στο Χάρβαρντ Σεκάρ Σαξένα. Τα μέχρι τώρα στοιχεία από την άλλη άκρη του Ατλαντικού δείχνουν ότι σχεδόν τα δύο τρίτα των νέων ενηλίκων έχουν κάποια συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης ή άλλων ψυχολογικών προβλημάτων.

Ακόμα και όταν η κρίση του Covid-19 τελειώσει, ο Σαξένα εξηγεί ότι το 10% αυτών των ενηλίκων θα έχουν μακροχρόνιες επιπτώσεις στην ψυχική τους υγεία. Περίπου το ένα τρίτο των νέων μπορεί στην πραγματικότητα να έχει ένα πρόβλημα που είναι αρκετά σοβαρό, το οποίο θα επηρεάσει την μετέπειτα ζωή τους από την άποψη της απόδοσης στην εργασιακή και προσωπική ζωή.

Οι ειδικοί της ψυχικής υγείας έχουν προβλέψει δύο πιθανά σενάρια για το πώς η πανδημία θα μπορούσε να επηρεάσει τη μελλοντική ψυχική υγεία των εφήβων. Το πρώτο είναι να βρεθούν αντιμέτωποι με πρωτοφανή επίπεδα κατάθλιψης. Μέσα στην πανδημία η κατάθλιψη και το άγχος έχει πλήξει ιδιαίτερα την ηλικιακή αυτή ομάδα. Απομονωμένοι, δίχως φίλους και την τόσο σημαντική για την εξέλιξή τους κοινωνική ζωή, νιώθουν όλο και πιο χαμένοι.

Οι μελέτες δείχνουν ότι όσο νωρίτερα κάποιος βιώσει το πρώτο επεισόδιο κατάθλιψης, τόσο πιθανότερο είναι η κατάθλιψη να επανέλθει αργότερα στη ζωή του. Υπάρχει, όμως, και ένα δεύτερο και πιο αισιόδοξο σενάριο. Αυτό αποτυπώνεται στη λαϊκή ρήση: «ό,τι δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό». Οι έφηβοι θα αποκτήσουν ανθεκτικότητα μέσω της εμπειρίας της πανδημίας.

Το αισιόδοξο σενάριο

Αν ισχύσει αυτό, τα μελλοντικά επίπεδα κατάθλιψης θα μειωθούν αισθητά. Εντέλει, το πιο από τα δύο σενάρια επικρατήσει έχει να κάνει και με την εν γένει μετά τον Covid-19 ζωή. Θα βγει η ανθρωπότητα σοφότερη μετά από τη δοκιμασία αυτή; Θα εκτιμήσει την συντροφικότητα και όσα είχε μέχρι πρότινος δεδομένα και τα οποία απείλησε να της στερήσει ο κορονοϊός;

Οι ειδικοί υπενθυμίζουν την προσαρμοστικότητα και την ανθεκτικότητα που πολλές φορές οπλίζει τους ανθρώπους μία σοβαρή κοινωνική κρίση. Έρευνες έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα ατομικά τραύματα (για παράδειγμα σεξουαλική κακοποίηση) είναι πολύ πιο βλαβερά στο ψυχικό επίπεδο από συλλογικά τραύματα, όπως οι φυσικές καταστροφές. Αυτό συμβαίνει τουλάχιστον εν μέρει, επειδή οι ισχυροί κοινωνικοί δεσμοί προστατεύουν τους ανθρώπους από το άγχος. Κατά τη διάρκεια μιας κρίσης, οι άνθρωποι συχνά ενώνονται για να βοηθήσουν ο ένας τον άλλον. Δημιουργούν έτσι μια αίσθηση κοινότητας.

Όπως και να έχει, η συντριπτική πλειονότητα των ειδικών προτείνουν να αλλάξει ριζικά μετά την πανδημία η δημόσια και θεσμική προσέγγιση έναντι της ψυχικής υγείας. Όπως, ακριβώς δημιουργήθηκαν νοσοκομεία και κλινικές για να θεραπεύσουν ασθένειες την ώρα που αυτές εκδηλώνονται, προτείνουν να δημιουργηθεί το ίδιο είδος υποδομής για την ψυχική υγεία.

Αυτό απαιτεί ευέλικτη χρηματοδότηση, ώστε οι διαχειριστές της ψυχικής υγείας να μπορούν να ξοδεύουν χρήματα εκτός από την ψυχοθεραπεία και τη φαρμακολογία. Όπως ακριβώς αντιμετωπίζεται ο καρκίνος: φάρμακα και ακτινοβολία. Στήριξη, φάρμακα και όχι περιορισμός των συμπτωμάτων, αλλά επιθετική πάταξη της κατάθλιψης, του άγχους και άλλων διαταραχών.

Η πανδημία, ο ρατσισμό και οι διακρίσεις

Την ημέρα Καταπολέμησης του Ρατσισμού (που εορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Μαρτίου) η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά του Ρατσισμού και της Μισαλλοδοξίας (ECRI) του Συμβουλίου της Ευρώπης, διεθνές όργανο ελέγχου των επιδόσεων των 47 κρατών στην καταπολέμηση αυτής της μάστιγας, δημοσιεύει την ετήσια έκθεσή της για την κατάσταση του ρατσισμού στην Ευρώπη της πανδημίας το 2020.

Δεν προκαλεί εντύπωση ότι μεγάλος μέρος της Έκθεσης αφιερώνεται στις συνέπειες της πανδημίας Covid-19 στην άνοδο των διακρίσεων, του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας ιδίως για ευάλωτες ομάδες που απασχολούν την ECRI, όπως είναι ιδίως οι Ρομά και οι μετανάστες.

Στην Έκθεσή της η ECRI εξετάζει τα μέτρα που έλαβαν κρατικές αρχές, αλλά και άλλοι δρώντες, προκειμένου να περιορίσουν την επέκταση του κορονοϊού, προκειμένου να διαπιστώσει εάν είχαν πράγματι προστατευτικό χαρακτήρα, έναντι μειονοτήτων, ή κατά πόσο ως αποτέλεσμα των εν λόγω μέτρων αυξήθηκαν οι διακρίσεις, η μισαλλοδοξία, ο ρατσισμός σε βάρος τους.

Τα αποτελέσματα της ανάλυσης των μέτρων που δημοσιοποιεί η ECRI στην ετήσια Εκθεσή της καταδεικνύουν μια ανάμεικτη εικόνα. Από την μία, στην Έκθεση περιλαμβάνονται οι επιβαρυντικές των περιοριστικών μέτρων και από την άλλη, υποσχόμενες πρακτικές που επιχείρησαν να στηρίξουν ευάλωτες ομάδες στη διάρκεια της πανδημίας. Οι παρατηρήσεις της ECRI, θετικές και αρνητικές, αφορούν όλη την Ευρώπη των 47.

Τόσο περί τις 10 χώρες του Συμβουλίου της Ευρώπης, που αποφάσισαν να κηρύξουν κατάσταση έκτακτης ανάγκης και να παρεκκλίνουν από τις διεθνείς τους υποχρεώσεις όσον αφορά τα δικαιώματα του ανθρώπου των πολιτών και διαμενόντων στα εδάφη τους (παρεκκλίσεις του άρθρου 15 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου) όσο και χωρών όπως η Ελλάδα, που περιόρισαν –και ακόμη περιορίζουν– δικαιώματα όλων μας, προκειμένου να αντιμετωπίσουν την κρίση που προκάλεσε ο Covid-19.

Θετικές πρακτικές αφορούν για παράδειγμα την Πορτογαλία που έδωσε πρόσβαση σε δομές υγείας σε όλους (και στους μετανάστες) ανεξαρτήτως ασφαλιστικής τους κάλυψης, ή την υποστήριξη των Ρομά, τουλάχιστον στη διάρκεια του πρώτου γενικού λοκντάουν, σε Ελβετία, Τσεχία, Ισπανία, Ιταλία και Ελλάδα (π.χ. ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, ή δωρεάν πρόσβαση σε wifi για την συμμετοχή των παιδιών στην τηλεκπαίδευση).

Κείμενο έκθεσης

«The populations that are socioeconomically more disadvantaged, including minority groups and migrants, have suffered more from job losses caused by the pandemic than more wealthy groups. This leads to more inequality in society and in a way discrimination against the more marginalised groups. I think it is clear that inequality has increased and that vulnerable groups such as migrants and Roma are those who suffered the most».

»On the one hand, they are already under normal circumstances in a weaker socio-economic situation, which as a rule means poor access to basic healthcare, more crowded living conditions and less of a financial buffer should something impact their daily work possibilities.These groups are among the most likely to have held jobs in restaurants, hotels and other similar service sectors, which have been ordered to close as a consequence of the pandemic».

»What is certain is that the school closures and the use of distance education has led to many migrant and Roma children loosing contact with their school (due to lack of distance learning tools and parental support for education), which will have far-reaching and long-term consequences for their chances of successful integration in the societies in which they live, not the least because the schools have often been their only contact with the mainstream host society. On another level, the hate speech directed at minorities, disingenuously blaming them for the spread of the coronavirus has increased xenophobic, racist and intolerant tendencies in many European countries».

»Further, discontent with the way authorities have been handling the pandemic has often found an expression in the form of increased support for ultra-nationalistic political parties with an intolerant agenda. This may change the balance of power in national Parliaments for the worse and push mainstream parties to take on less progressive attitudes. I would also like to stress that ECRI observes these kinds of developments carefully and has started to explicitly ask its interlocutors about such consequences of the pandemic on vulnerable groups. Therefore, we shall know more this year and will report about it».

Τέσσερις προτεραιότητες

Μια ακόμη εξέλιξη που περιλαμβάνεται στην Ετήσια Έκθεση της ECRI, αφορά την άνοδο του Κινήματος Black Lives Matter, το οποίο αν και προκλήθηκε από τον θάνατο του George Floyd στις ΗΠΑ (#I_can’t_Breath) σύντομα επεκτάθηκε και στην Ευρώπη. Την Ευρώπη του αποικιακού παρελθόντος και του racial profiling των αστυνομικών αρχών (όπου το χρώμα του δέρματος, η ηλικία, ή το ντύσιμο φαίνεται να επιδρούν καταλυτικά στις επιλογές ελέγχου ταυτότητας και εγγράφων από τις αστυνομικές αρχές, γενικά αλλά και μέσα στη πανδημία).

«Ωραία πράγματα, αλλά είναι αυτά για μας;»!

Δύο ακόμη τάσεις διαφαίνονται στην έκθεση. Αφενός, η άνοδος της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας σε όλες τις φόρμες της, αλλά με ιδιαίτερη έμφαση στην άνοδο του ρατσισμού και του μίσους σε βάρος μουσουλμάνων, αλλά και στην άνοδο του αντισημιτισμού στην Ευρώπη. Και αφετέρου σε μια ανησυχητική οπισθοδρόμηση στα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ, με εξαιρετικά επώδυνες εξελίξεις για νέους ιδίως ανθρώπους που υφίστανται όχι μόνο διακρίσεις, αλλά μίσος, και ανοιχτή βία σε αρκετές χώρες της Ευρώπης. Πόλεις με πινακίδες «ελεύθερες από ΛΟΑΤΚΙ», αποφάσεις δημοτικών συμβουλίων υπέρ μιας «παραδοσιακής οικογενειακής ζωής» φέρνουν νέα παιδιά σε απόγνωση και τα αναγκάζουν να φεύγουν μακριά από τα σπίτια, τις πόλεις, τις χώρες τους.

Οι εξελίξεις βέβαια αυτές φέρνουν και την “αντίσταση” και ενδυνάμωση της κοινωνίας των πολιτών. Πολιτών που οργανώνονται και συνδράμουν όσους έχουν ανάγκη. Τοπικών αρχών που ανοίγουν τις πόλεις και τις κοινωνίες τους στη διαφορετικότητα, επιχειρήσεις που παρέχουν ευκαιρίες σε όλους και σχολείων πραγματικά ανοιχτών. Οι τέσσερεις λοιπόν προτεραιότητες της Έκθεσης αφορούν:

  • τις δυσανάλογες επιπτώσεις της πανδημίας και των περιοριστικών μέτρων σε ευάλωτες ομάδες (ευάλωτες λόγω της κοινωνικό-οικονομικής τους θέσης, αλλά και λόγω των συνθηκών διαβίωσής, αλλά και του συστήματος της οικονομίας που πλήττεται μέσα στη πανδημία (π.χ. αγροτικές εργασίες σε άλλες χώρες / νομούς / περιφέρειες, λαϊκές αγορές με συνεχείς περιορισμούς κλπ).
  • την αντιμετώπιση μια βαθιάς ριζωμένης αντίληψης ρατσισμού στην δημόσια ζωή.
  • στην καταπολέμηση του μίσους και του ρατσισμού σε βάρος Μουσουλμάνων, και αντισημιτισμού στην εποχή της τρομοκρατίας και
  • στην αντιμετώπιση της οπισθοδρόμησης δικαιωμάτων των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων.

Στοιχεία και εμπειρογνώμονες

Υπενθυμίζω ακόμη, ότι ως ECRI, αν και δεν το κάνουμε συχνά, αλλά μόνο για επείγουσες και έκτακτες συνθήκες, μέσα στο 2020, εκδώσαμε δύο δημόσιες δηλώσεις: Η μία, εκδόθηκε στις 19 Μαΐου 2020, για τα μέτρα των κυβερνήσεων για την αντιμετώπιση της πανδημίας και την ανάγκη οι Επιτροπές που αποφασίζουν τα μέτρα να περιλαμβάνουν και ειδικούς στα δικαιώματα του ανθρώπου και ιδίως σε ζητήματα καταπολέμησης διακρίσεων, ώστε να είναι πιο στοχευμένα, και η δεύτερη, για την αντιμετώπιση της αστυνομικής βίας και του συστημικού ρατσισμού (30 Ιουνίου 2020).

Τέλος, λόγω της πανδημίας και του περιορισμού της κινητικότητας, διεθνή όργανα ελέγχου, όπως είναι η ECRI, που στηρίζονται σε επιτόπιες επισκέψεις σε κράτη μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, προκειμένου να διαπιστώνουν από πρώτο χέρι τις τυχόν παραβιάσεις που λαμβάνουν χώρα, αναγκάστηκαν να αναβάλουν πολλές αποστολές, εξέλιξη ιδιαιτέρως ανησυχητική, αν σκεφτεί κανείς ότι και ορισμένες χώρες χρησιμοποίησαν ως αφορμή την πανδημία για να αποφύγουν τον διεθνή έλεγχο των επιδόσεών τους.

Επομένως, η Ετήσια Έκθεση στηρίχθηκε σε ένα μεγάλο βαθμό σε στοιχεία που μοιράστηκαν με την ECRI οι ανεξάρτητοι εμπειρογνώμονες, αλλά και σε σχετικές έρευνες και μελέτες των εταίρων της ECRI στα κράτη (ανεξάρτητων αρχών, όπως ο Συνήγορος του Πολίτη, οι εθνικές επιτροπές δικαιωμάτων του ανθρώπου) αλλά και στην ΕΕ (FRA) και βέβαια στην κοινωνία των πολιτών με την οποία η ECRI βρίσκεται πάντα σε ανοικτή και μόνιμη επικοινωνία. Μια κρίσιμη χρονιά, που απαιτεί να αποφύγουμε πολλές παγίδες ώστε η επιστροφή στη νέα κανονικότητα να γίνει με σεβασμό στις διεθνείς υποχρεώσεις, ευαισθησία για τις πολλαπλές διακρίσεις που αντιμετωπίζουν συμπολίτες μας και ουσιαστική έγνοια για τον άλλο που μας χρειάζεται.

Αν δεν οικοδομήσουμε κοινωνίες συμπερίληψης από αλληλεγγύη, έγνοια και συμπόνοια, τουλάχιστον ας το κάνουμε διότι είναι προς το συμφέρον μας. Χωρίς κοινωνική συνοχή και εφόσον δεν προβλέπεται να βρεθεί σύντομα εμβόλιο κατά του ρατσισμού, οι κοινωνίες μας οπισθοδρομούν σε έναν ευρωπαϊκό μεσαίωνα. Στο χέρι μας είναι να σταματήσουμε τον κοινωνικό αποκλεισμό και να γίνουμε ξανά ανοιχτές κοινωνίες συμπερίληψης. Αν όχι για μας για τα νέα παιδιά. Που πρέπει να βρουν χώρο να αναπνεύσουν.

Πηγή: slpress.gr

Μοιραστείτε το:
Tagged